About the Mutima Clan |
|
|
Secondary Totem:(Akabbiro) |
Mawuggwe (Lungs) |
|
Head Of Clan:(Ow'Akasolya) |
Kakeeto |
|
Clan Seat:(Obutaka) |
Bbaale, Buddu |
|
Clan Motto:(Omubala) |
Kifa ennyanja, omuvubi y'abika. |
EBIRIMU
·
Ennyanjula
·
Abakulembeze mu kika ky’omutima
·
Bannamugera nga bwe baddiringana
·
Bannamugera okuva mu mituba mukaaga.
·
Enyiriri mu mituba /masiga
·
Essiga ly’abakundi mu kika ky’omutima
·
Obutaka bw’ab’omutima.
ENNYANJULA:
Mu katabo kano omu ku
bakulu b’ekika ky’omutima awandiise era
n’asengeka ebirowoozo bye ng’ayagala abo bonna abettanira okumanya eby’obuwangwa n’enono
babyesimereko. Alaze ebitonotono ebiyinza okuyamba abeddira Omutima okumanya ba jjajja baabwe
gyebasibuka ne we batuuse kaakati.
1. Q. Ddala Namugera yali Kabaka?
A.
Yee yali Kabaka. Namulondo ye yali Buddo.
Katikkiro we yali ayitibwa Bemba.
Katikkiro ono yali mukambwe nnyo.
Yatta abantu okutuuka lwe beetamwa, ne beekubira enduulu. Baayita omu ku balangira, eyalina amaanyi,
Omulangira yajja ennyago ne zikekera.
Kabaka Namugera baamutemyako nti Omulangira azze bukula,
eggye lyo alimalawo.
Namugera yakwatamu byanguwa ng’akkirira Munyonyo. Ng’akwata erimu ku maato g’empungu ya Kabaka
ne bagandabe abaasobola okugya mu lyaato (empingu ya- Kabaka). Abataagendera mu Mpingu, baakwata lya
lukalu. Abaakwata ery’olukalu
beeyawulamu ebibinja bibiri:
Abatonotono
baakwata ly’e Bulemeezi, abasinga baddukira Buddu ne ku lusozi oluyitibwa
Lusiba mu Ggomba. Bano lwakwebuzaabuza
ne beeyita Abasaggi abaava e Bunyoto.
Ne batandika n’okwetuuma erinnya “LUSIBA” ne “NALUSIBA”. Eyo gye baava mpolampola ne basaasaana mu
Buddu.
Namugera Kabaka omunaanule bwe
yawulira nti bagandabe abaayita olukalu batuuse e Butale-Buwunga, n’alagira
basigale awo kumpi ne baganda baabwe abaali e Nakiyaga, Kasozi, Kafuluma ne
Kyabbogo (Narozali).
Awo Abasaggi abaali boolekedde ery’e
Bbaale beegatte ku mukulu waabe Namugera.
Yabategeeza (Namugera) ng e Bbaale bwe wali awafunda.
Abasaggi
baasigala e Butale ne libeera ESSIGA LYABWE nga lyamuliraano n’amasiga amalala.
COMMENT:
Amasiga gano okubeera amangi ate nga
gamuliraano, kabonero akategeeza nti omulabe agezaako okulumba essiga erimu,
aba akiguddeko.
EBYABAAWO NG’ENSI ETEREDDE:
Mu
mulembe gwa Ssekabaka Daudi Chwa II, omusajja omusaggi ng’ava mu BASAGGI
abaddukira e Bulemeezi, Ssekabaka Daudi Chwa II n’amugonnomolako obwaami
obw’okukuuma “ENKULUZE” y’Obwakabaka bw’e Buganda. Omusajja oyo nga ye Waliggo.
Waligo ng’ali Mmengo ku bukulu
bw’Eggwanika ly’Obuganda, yateeseganya ne mugandawe Omusaggi, Daudi
Bakiika-Nakirembeka, bawambe obwa Namugera (obusika) e Bbaale-kuba abasika ba
Namugera, bantu baavu era ssi bayigirize kimala.
Daudi Bakiika Nakirembeka ng’afunye
obuwagizi bwa Waligo, yabissaamu engatto, ne yessa mu lukiiko lwa Namugera e
Bbaale. Yawaaba omusango.
Yeeyanjula nga bw’ali Omulangira era
nga mukulu w’oyo gwe babadde bayita Namugera (nga Ye Gatunulajjo)- “Obukulu obwo obwa Namugera e Bbaale, bwange
(-Daudi Bakiika Nakirembeka).
Weesomere omusango gwa Daudi Bakiika
Nakirembeeka-Empozesa yaagwo
n’ensala mu lukiiko lw’e Mmengo olwa
Ssekabaka Daudi Chwa II.
ENSALA Y’OMUSANGO GW’EKIKA KY’OMUTIMA
DAUDI BAKIIKA NAKIREMBEKA GW’AWAWAABIRA NAMUGERA KAAKETO GATUNULAJJO.
Tumaze okukebera
n’okwekkaanya, ne tusala omusango negusinga omuwaabi Daudi Bakiika Nakirembeka
– kyeguva gumusinga:-
1.
Kubanga mu mwaka 1926 yawoza Bulangira. Era mu
mwaka ogwo n’atabagana n’olukiiko kw’Ekika ky’O mutima n’amenya obulangira bwe
yali awoza.
2.
Olukiiko lw’Ekika lwamulagira okuleeta
ab’Amasiga ne Namugera Kakeeto okuleeta
agage. Abadde tanagaleeta (amasiga) ate
n’ajja awaaba mu Lukiiko lwa Kabaka nti nze Mukulu w’Ekika ky’Omutima
ng’awawaabira Namugera Kakeeto Gatunulajjo.
3.
Olukiiko lwa Kabaka nerulagira okuzza omusango
guno mu Lukiiko lw’Ekika.
4.
Obwa jjajja bw’Ekika bweyawawaabirira nti nze
Jjajja w’Ekika. Olukiiko
bwerumubuuzizza nga bwali jjajja w’Ekika ky’Omutima bumubuze.
5.
Bw’olaba mu masiga ge gonna naye erya Namugera
gw’ayita omwana we talyogerako; ensikirano yalyo ng’amalala bw’agogerako
ensikirano yaago, so nga Namugera mu mpoza ye amwoogerako nga bw’ali omwana we.
6.
Ate Namugera gw’abadde ayogerako mu mpoza ye nti mwana wange ate agamba nti
ssi mwana wange ye wa Nyonyi wa Mbazira.
7.
Bw’olaba era mu kibuuuzo No. 23 agamba nti
munnange alina Akasolya akake nange nina Akasolya akange, sikyalina Namugera
Kakeeto Gatunulajjo kyemmuvunaana,
Kale nno mu nsonga
ezo mwetusinzidde okusala omusango okumusinga Daudi Bakiika Nakirembeka,
netumulagira okutabagana awamu ne Namugera Kakeeto Omukulu w’Ekika ky’Omutima;
kubanga omuziro guli gumu.
Ne tumubuuza nti ojulira
Olukiiko Olukulu olwa Ssabasajja Kabaka?
Okuddamu kwe nti
njulira.
Ataddeko omukono gwe,
Daudi Bakiika, Nakirembeka.
1. Petro Kasikisa Mutuba I, Buyaga,
Omubaka w’Olukiiko Lwa Kabaka.
2. Yoanna Aligaweesa Musaale we Kabula
3.
Zeverio
Musajjawaza
4.
Yokana M.
Katera
5.
Bulazi
Ntangamalala
6.
Adulufu
Balaba
7.
Batimayo
Malekane
Omusango
gwamusinga, n’akakasibwa mu ssiga ery’e Butale-Buwunga.
Okusinziira
ku musango ogwo, ogwaali guleese akatabuko mu kika ky’Omutima, Ssekabaka Daudi Chwa,
n’awa ab’Ekika-ky’Omutima amagezi bave ku by’okulondanga Namugera mu mituba nga
bwe babadde bakola, naye obwa Namugera bubeere bwa nsikirano, i.e.Omwana
omulenzi amusikidde nga y’abeera Namugera Kasekende.
Okusinziira
ku biriwo kati mu kika ky’Omutima i.e. Omukulu w’Ekika okulwaala ate mutabaniwe
nga tayagala kusikira kitaawe mu bukulu obwa Namugera, olw’okuba nti waliwo
abantu ababukaayanira. Obudde butuuse
Ekika kidde ku nkola ya bajjajjaffe mu
mituba omukaaga (6). Buli mutuba nga
gussaawo omuntu omu omusengejje. Mu
babaka abo omukaaga (6) eyasinzanga banne obululu nga y’atwala obwa Namugera
Kasekende.
CHAPTER III
Emituba
etaano (5) egiwanguddwa, nga sigiyomba, nga gisigala mu ddembe, nga girinda
bulinzi ku lulonda oluliddako (Bajjajjaffe balina Democracy ow’ekika ekya
waggulu). Ekika ky’Omutima bwe kinadda
ku nkola eyasooka, Bajjajjaffe gye bassaawo olw’obulungi bw’Ekika n’eddembe,
banaaba bakoze kikulu nnyo okumalawo omuvuyo n’enkayana zonna ezandizzeewo,
ezaawulayawula mu baana ab’enda emu.
CHAPTER IV
KABAKA
Namugera yafunira atya ab’Ekika ky’Omutima obutaka e Bbaale Buyaga mu
Ggombolola y’e Kyannamukaaka?
Byajja
bwe biti:
Nga
bali mu nnyanja, baasalawo okuddukira mu bizinga by’e Ssese. Bwe bagoba e Ssese, ne balaba nga bali mu
kabi kanene, singa omulabe waabwe anaabazingiriza ku bizinga, ajja ku batta
abamalewo, ne bakyuusa badde ku lukalu.
Kwe kuvuga ne bagoba e Bbaale, awali empuku ennene nga basobola
okulengera wonna mu bwengula bw’ennyanja- Ate waggulu w’empuku nga weetadde
bulungi. Ku njuyi zombi omulabe
gy’ayinza okufuluma nga balabayo bulungi.
Kabaka Namugera omunaanule yabeera mu kifo ekyo okumala ekiseera kinene
nga talaba amulumba- Omulangira bwe yamala okuwamba Namulondo ya Namugera
eby’okuwondera Namugera n’abivaako.
CHAPTER V
Bbaale
kyali kifo kifunda nga baganda ba Namugera, sibakyasobola kugyaawo. Namugera kwe kusaba bagandabe bagende
basenge mu bitundu ebitali walannyo ne Bbaale, ye asigale n’abaanabe e Bbaale.
Baganda
ba Namugera baawulira bulungi mukulu waabwe ky’abalagidde okukola. Kati ge
Masiga g’osanga:
1.
e Kyabbogo
(Lujaaganya)
2.
e
Kyamuyimbwa (kasegu)
3.
e Nakiyaga
(Byuma)
4.
e Namwanzi
(Lunamunyu)
5.
e Kasozi
(Kanywanyi)
6.
e Bulonge
(Lugaaju)
7.
e Nkuke
(Nattuuma)
8.
e Kafuluma
(Luswata)
9.
e
Nabugabo-Bbaale (wanaana)
10.
e Butale
(Lukaaga)
11.
e Mabowa
(Omukundi)
12.
e Minyinya
(Ddungu)
13.
e Ssanje
(Ndawula)
14.
e Bugonzi
(Yombo)
15.
e Butale
II (Nakirembeka)
Ate abaana ba Namugera abaasigala e
Bbaale gy’emituba gino: -
1. Bwanika Bugayi Kubbale Kubutaka
2. Mayiga Bulegeya
Kubbale Kubutaka
3. Kirangwa Buwesi Kubbale Kubutaka
4. Mukasa Mbowa Kubbale Kubutaka
5. Musoke Bwoga Kubbale Kubutaka
6. Kakeeto Abbulibwa Misenyi Kubbale Kubutaka
CHAPTER VI
Namugera
bwe baagoba e Bbaale ne bagandabe, baasangako omutaka ey’eddira Engeye, nga
y’avubira Pokino eby’ennyanja (mbu ye Pokino n’abitwaliranga omu ku
BAMBEJJA.) Omuvubi wa Pokino baamuyisa
bulungi; n’ayongera okukola ogw’okuvuba.
Kabaka
Namugera ne bagandabe baali ssi bayinza kukola mulimo gwa Kikopi-Abawandiisi
abamu ab’omulembe guno baabulwa abalungamya, kwe kuwandiika nga bagamba nti
ab’Ekika ky’Omutima omulimo ku Kabaka w’e Buganda ggwaali gwa kuvubira mumbejja
eby’enyanja.
Kabaka
Namugera omunaanule n’abalangirabe bandyefeebezza batya okudda mu kuvubira
awambye Namulondo yaabwe?
Omutaka
eyavubiranga Pokino, ekibanjakye kya nsikirano n’okutuusa kati, ab’Engeye
bakimanyi nga kyabwe era mweebali nnyo.
CHAPTER VII
ERYATO ERY’EMPINGU
NAMUGERA MWEYAJJIRA OKUGOBA E BBAALE LYALAGAWA?
Tota
mabi! Abavubuka abanyumirwa ebyafaayo by’ekifo kino beetegefu okufuna “Ba
excavators” bajje bazuule eryato lino.
Ennyanja bwe yajjula n’eribikka omusenyu.
Guno
omulimo gwandibadde gukolebwa mangu awatali kulinda “Lease” kuyitamu.
Mu
maaso g’ejjinja eddene kati eryabikkibwa omujjuzi gw’ennyanja Nalubaale, eryato
eryo we lyagoba. Awandiika bino,
n’aloba eky’ennyanja kye bayita “ENZEERE”, nga nnyimiridde ku jjinja eryo. Lino ejjinja lye liyitibwa “BWANIKA”
lyelyabbulwaamu “Akasozi Bwanika, akali e Naggalabi, abalwanyi ba Kabaka
Namugera bawangulirwa awo. Engalabi
zasesebbuka nnyo. Ku linnya erya
Bwanika ne kugenderako erya Naggalabi.
Anti kwali kwekulisa kuwona Kabaka omukambwe (Namugera), eyalina
Katikkiro eyatta abantu okukamala.
CHAPTER VIII
BIKI EBYABAAWO
NG’OMUNGEREZA AMAZE OKUWAMBA UGANDA N’OBUGANDA BWONNA?
Endwadde
eyammongoota (Sleeping – sickness) ereetebwa ebivu, yava e Ssese n’erumba
olukalu, bajjajjaffe gyebaali beekweese.
Omungereza okuwonya obulamu bwabwe, n’alagira abantu bonna okwaamuka
ebitundu ebyo byonna ebyaali birumbiddwa Mongoota nga ne Bbale ekya Namugera
okuzingiddemu. Omungereza y’alagira
abantu beeyongera munda mailo ssatu (3) okuva ku nnyanja. Jjajjaffe Namugera n’abaanabe ne beewogoma mu bagandabe abaali ewalako n’ennyanja, e
Mitemula.
Baabeera
eyo okutuusa Omungereza endwadde ya Mongoota lwe yagimala amaanyi. N’abalagira okuddayo mu bibanja byabwe bye
yali abagobyemu.
Abatono
baatandika okuddayo okukandula ebyali ebibanja byabwe. Mw’abo abaddayo amangu mwe mwali taata
wange, ADULFU BASAJJABALABA MAYIGA, Katikkiro wa Namugera, ow’ensibo akuuma
obutaka bw’e Bbaale.
Namugera
eyali atadde Entebeye e Mitemula, awo w’ali kaakano yajja n’akandula
ekibanjakye n’embugaye. Ono nga ye
Namugera Mawaggali. Obulamu bwe
bwagonda, najjibwa e Mitemula, n’aleetebwa e Bbaale. Era e Bbaale gye yafiira, n’aziikibwa awo mu mbugaye ne
mukyaalawe era awo weyaziikibwa, n’abaaba be bonna baziikibwa awo. Mutabani we Gatunula-(omusikawe) bwe yafa
omulambo gwe gwaleetebwa e Bbaale ne guziikibwa kumpi ne Kitaawe
(Namugera). Omwana omu omulenzi eyali
ayitibwa Sebastine ye yaziikibwa e Mitemula, mu kibanja kitaawe Namugera kye
yali amuwadde, gye baayitanga mu nzo”.
CHAPTER IX
Ekituufu
Namugera Mawaggali yalina amaka abiri (2), naye ng’amaka amakulu omuli
embugaye, ge g’e Bbaale.
Bino
ebitonotono bye mpandiise, bikuyambe okumanya ensibuko ya Bajjajja gye baava ne
gye bali okutuusa kati.
Okwongereza
kw’ebyo, bajjajjaffe mu kudda e Bbaale, baali balowooza nti bazzeeyo e Bbaale
mu “BUTAKA BWABWE era mu TTAKA LYABWE”! Kazzi nga Gavumenti ebatwala
ng’abasenze ab’ebibanja ku ttaka lyayo, lye yamala okweddiza.
Byaba bwe bityo, kuba Ow’ekitiibwa SA
MUGWANYA ne banne abaali bakuuma Obwakabaka bwa Buganda baagaana okuwa
Bajjajjaffe ekyapa ng’omukulu w’Amatwale bwe yali abalagidde.
SA
Mugwanya ne banne baleeta ensonga nti Kabaka (Chwa II) akyali muto, bw’alituuka
okuramulira OBUGANDA, n’asanga ng’ettaka lye tuligabidde ABATAKA, ojja
kutunyiigira.
Oluvannyuma
Bajjajjaffe ne Bakitaffe bwe baamanya nti ettaka ly’e Bbaale lyonna gavumenti
yalitwalira ddala, ne bawawaabira Gavumenti mu mbuga ez’amateeka.
Omusango
sigwagenda wala. Omulamuzi yabasaba
baleete ekyapa kwe baafunira ettaka eryo.
Baali sibalinaawo kyapa yadde ebiwandiiko ebibawa obwannannyini ku ttaka
eryo. Omulamuzi omusango gwabwe n’agugoba.
CHAPTER X
Olukiiko
lw’ekika lwatuula bukubirire, ne lusalawo Ekika kigule Mailo awantu wonna.
Eyatumibwa
okugula Mailo ye jjajjaffe ZAVERIO (Zabye).
Musajjaawaza e Kisunku. Zabye ku
bwangu n’agizuula e KASANKALA, e Kooki, Rakai.
Yakomyawo
amawulire ag’essanyu n’asaba olukiiko olwamutuma, lumuwe ssente asasule
nannyini yiika ezo olukaaga n’okusoba.
Bajjajjaffe
ne bakitaffe ssente zababula!
Zabye
kye yakola kwe kuva mu ssenteze n’asasula nannyini ttaka ne biggwa.
Okuva
olwo etteka ne libeera lirye n’abaanabe abalimusikira. Abavubuka mpozzi n’abantu abakulu,
abatamanyi be bawoza nti Zabye yabba ettaka ly’Ekika. Ekika kye kyalemwa okusasula.
Ku
yiika ezo yatoolako yiika kkumi (ac. 10) n’aziwa Eklezia ng’akyali mulamu,
ng’ayagala mu ttaka lye bazimbemu Eklezia ya Katonda.
Akola
ku ttaka ly’Eklezia y’akyalemeddwa okugenda okupima yiika ezo, n’okufuna
ekyapa- Anti Administrator w’ebintu bya Zabye w’ali, ye Dominico Ssebbowa, e
Kisunku-Kalisizo.
N.B. Kyava ku ki “Namugera Kasekende okwongerwako
eryo “Kakeeto”? Abaana abato batuunmangana amannya nga balabira ku munnaabwe
nga bwe yeeyisa.
“Namugera”
yali ayagala nnyo katabanike akaamusikira.
Buli gye yagendanga (Namugera) nga katabanike ako ke kambalira akaliba
oba enkeeto Namugera kwe yatuulanga.
Erinnya
erya Kakeeto lyakala ku mwana munnaabwe, ne bwe yalya obwa Namugera nga
bongerako erya “Kakeeto”.
“NAMUGERA
K. Kakeeto”. Erya Kakeeto ssi linnya lya “Bangeye”.
ABAKULEMBEZE MU KIKA KY’OMUTIMA
|
|
OBUKULU |
ERINYA |
OMUTUBA/ESSIGA |
ENDAGIRIRO |
|
1. |
Namugera
Kakeeto (47) |
Nicodemo
Kasekende |
Kakeeto
Abbulibwa |
077-891244 |
|
2. |
Katikkiro |
Oweek.Vincent Bbaale Mugera |
Ndawula |
077-418188 |
|
3. |
Dep.
Katikkiro (1) |
Ssalongo
Andrew Kaggwa |
Mayiga |
077-407678 |
|
4. |
Dep.
Katikkiro(2) |
Michael
Bwanika |
Ddungu |
077-602461 |
|
5. |
Dep.
Katikkiro(3) Masaka |
George
Mayanja |
Luswaata |
|
|
6. |
Omuwandiisi |
Hajji
Mohammad Bbaale |
Mukasa |
Lukyamu
Bulemeezi |
|
7. |
Omuwanika |
Henry
Kyasanku |
Luwaata |
077/230756 |
|
8. |
Ow’abavubuka |
John
Luberenga |
Luswaata |
071-429555 |
|
9. |
Ow’abakyaala |
Maria
Ssennyonjo |
Mayiga |
071-435117 |
|
10. |
Ow’emizannyo |
Matia
Bbaale |
|
077-416195 |
|
11. |
Munnamateeka |
Gerald M.
Ssensuwa |
Musoke |
075-501016 |
|
12. |
Omukunzi
w’abantu |
Yosamu
Mukasa |
Mukasa |
N0. 33
Nakasero |
|
13. |
Omubaka mu
Kyaggwe |
Dona Mukasa |
|
Kyeteme |
|
14. |
Omubaka mu
Kyaggwe |
Christopher
Musisi |
Yombo |
Mukono |
|
15. |
Omubaka mu
Bulemeezi |
Yisa
Kirwana |
Mukasa |
Lukyamu |
|
16. |
Omubaka mu
Bulemeezi |
Bwanika
Bbaale |
|
Katikamu |
|
17. |
Omubaka e
Busunju |
G.N.
Lukwata |
|
Nakaziba |
|
18. |
Omubaka e
Ssingo |
Kigayaaza |
Lujaganya |
Naama |
|
19. |
Omubaka e
Mpigi |
Issaka |
|
077-401555 |
|
20. |
Ow’ebyobuwangwa |
Matia
Mujuzi |
Luswaata |
075-645026 |
BANNAMUGERA
NGA BWE BADDIRINGANA.
|
|
NAMUGERA |
EKIFO |
TAATA WE |
|
1. |
Kakeeto
Namugera |
E Bbaale |
Namugera |
|
2. |
Kakeeto
Mayiga |
E Bbaale |
Namugera |
|
3. |
Bwanika |
E Bugayi |
Seremba |
|
4. |
Mukasa |
E Mbowa |
Mayiga |
|
5. |
Mukasa |
E Mbowa |
Mayiga |
|
6. |
Kayirembo |
E Misenyi |
Kakeeto |
|
7. |
Musoke |
E Bwoga |
Bwanika |
|
8. |
Namunobe |
E Buwesi |
Kirangwa |
|
9. |
Njulungu |
E Mbowa |
Mukasa |
|
10. |
Lusambya |
E Bugayi |
Bwanika |
|
11. |
Kasero |
E Bulegeya |
Mukasa |
|
12. |
Namugera |
E Buwesi |
Namunobe |
|
13. |
Bwegombe |
E Bwoga |
Mukasa |
|
14. |
Kalinzi |
E Misenyi |
Kayirembo |
|
15. |
Katongole |
E Mbowa |
Njulungu |
|
16. |
Mayika |
E Bugayi |
Lusambya |
|
17. |
Kannambubi |
E Buwesi |
Namugera |
|
18. |
Rukaaka |
E Bwoga |
Bwegombe |
|
19. |
Mandwambi |
E Bwoga |
Bwegombe |
|
20. |
Bbaale |
E Misenyi |
Kalinzi |
|
21. |
Kabiswa |
E Mbowa |
Katongole |
|
22. |
Bachwengo |
E Bugayi |
Mayiga |
|
23. |
Ssiyomba |
E Bulegeya |
Kannambubi |
|
24. |
Nsiko |
E Buwesi |
Rukaaka |
|
25. |
Kanuwa |
E Bwoga |
Bbaale |
|
26. |
Kabikaye |
E Misenyi |
Kabiswa |
|
27. |
Komungabo |
E Mbowa |
Ssiyomba |
|
28. |
Kanyamayiswa |
E Bulegeyi |
Bachwengo |
|
29. |
Bwanika |
E Bugayi |
Kabikaye |
|
30. |
Katigye |
E Misenyi |
Nsiko |
|
31. |
Musoke |
E Buwesi |
Kanuwa |
|
32. |
Kesero |
E Bwoga |
Komungabo |
|
|