Agafa e Buganda

March - April 4th 2002

 

 

1.      Ssabasajja Akeendeezezza Omuwendo Gwa Ba Minisita Be

2.      Ssabasajja Yeetaba Mu Mukolo Gw’okutukuza Omusumba wa Mityana Diocese

3.      Akakiiko Ka Ssabasajja Ak’ekiseera Ak’eby’ensimbi

4.      Prof. Lule Nsereko Omubaka Wa Ssabasajja Mu Kenya Akyalira Katikkiro

5.      Katikkiro Mulwanyammuli Yagguddewo Omwoleso Gw’ebifaananyi

6.      Ab’ekibiina Kya Nkoba Za Mbogo Mu Mbale Islamic University

7.      Bishop Yokana Mukasa Eyawummula Aweza Emyaka 60 Mu Bufumbo Obutukuvu

8.      Aba Covic Bakiika Ewa Katikkiro

9.      Bassentebe Beeyanjulira Katikkiro Wa Buganda

10. Ssentebe Omuggya Owa Mpigi District Ayanjulibwa Ewa Kamalabyonna

11. Okufa Kwa Jjajja Wa Ssabasajja

 

Ssabasajja Akeendeezezza Omuwendo Gwa Ba Minisita Be

Ku Lw’okusooka nga 25/04/2002, Katikkiro Mulwanyammuli Ssemwogerere yalangiririra nga Ssabasajja Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II bwakendeezezza ku muwendo gwa ba Minisita be. Akyusizzakyusizza abamu, nawummuza abalala ate naalonda n’abapya. Ba Minisita abatuula mu Cabinet bavudde ku 22 nebafuuka 13 ate abatatuula mu Cabinet bavudde ku 23 nebafuuka 8.

Bano be ba Minisita Ssabasajja beyasiimye okuweereza mu Gavumenti ye:

 

Cabinet List Okuva Nga 25/03/2002

A. Katikkiro Wa Buganda

1. Kamalayabyonna, Katikkiro Wa Buganda Era Ssentebe W’akakiiko Akafuzi Owek. J.G. Mulwanyammuli Ssemwogerere

2. Omumyuka Wa Katikkiro Era Minisita W’ettaka N’ebizimbe Bya Gavumenti Owek. Godfrey Kaaya Kavuma

B. Abakubiriza Olukiiko

3. Sipiika Owek. Haji M. Semakalu

4. Omumyuka Wa Sipiika (Ajja Kulangirirwa Luvannyuma)

C. Ba Minisita Abatuula Mu Cabinet (13)

5. Omulamuzi Era Minisita W’amateeka (Attorney General), Okuwa Amagezi N’okwerinda Ebiri Mu Maaso. Owek. John W. Katende

6. Omuwanika Era Minisita W’eby’enkulaakulana Mu By’ensimbi (Economic Planning) N’okuddaabiriza Embiri. Owek. Eng. J.B. Walusimbi

7. Minisita W’ensonga Z’olukiiko, Eza Cabinet N’eby’abavubuka Era Ajja Okugira Ng’akola Nga Minisita W’eby’amawulire Owek. Charles Peter Mayiga

8. Minisita W’eby’enjigiriza, Emizannyo, N’okukunga Abantu Owek. John C. Muyingo

9. Minisita W’ensonga Z’ebweru N’emikolo (Protocol) Owek. Peter Mulira

10. Minisita W’ey’obulimi, Obulunzi Obuvubi, N’obutonede Bw’ensi Owek. Dr. Samuel Lukulwase Nsamba

11. Minisita W’amakolero, Obusuubuzi N’eby’obw’egassi Owek. Haji Kaddu Kiberu

12. Minisita Wa Heritage, Amasiro, Lemirimu, Ebya Tekinologiya N’obulambuzi Owek. Eng. Herbert H. Kibuuka

13. Minisita W’eby’obulamu Owek. Nelson Kawalya

14. Minisita W’eby’amazzi, Amawannyalaze, N’obugagga Bw’ensi Owek. Dr. Hajati Maimuna Nalubega

15. Minisita Ow’okukulaakulanya N’okutema Empenda Ezireeta Ensimbi Mu Nkuluze Owek. Apollo Makubuya

16. Minisita W’ensonga Z’abakyala, Okwekulaakulanya Ne Bulungi Bwansi Owek. Apolonia Lugemwa

17. Minisita W’ensonga Z’ebitundu Owek. Arthur Bagumywa.

D. Ba Minisita Ababeezi (Ministers Of State) (8)

18. Minisita Omubeezi Ow’eby’ensimbi Owek. Jaji Twaha Kaawaase

19. Minisita Omubeezi Ow’eby’emizannyo Owek. Herbert Ssemakula

20. Minisita Omubeezi Ow’abakyala Owek. Florence Bagunywa Nkalubo

21. Minisita Omubeezi Ow’emikolo Owek. Teopista Lubega

22. Minisita Omubeezi Ow’eby’obuwangwa Owek. Phoebe Mukasa

23. Minisita Omubeezi Ow’okulanya N’okulambula Kwa Ssabasajja. Owek. Haji Mustafa Mutyaba

24. Minisita Omubeezi Ow’eby’amateeka Owek. Christopher Bwanika

25. Minisita Omubeezi Ow’eby’abavubuka Owek. Kabuuza Mukasa.

 

Baminisita abaggya, abatabadde mu Lukiiko, okulondebwa kwabwe kuno kubafuula Abakiise abajjuvu mu Lukiiko Olukulu olwa Buganda.

Era Ssabasajja yasiimye bano wammanga abaawummuziddwa bongere okubeera ba Memba b’Olukiiko:

(a) Sheik Ali Kulumba (b) Omutaka Ndugwa Grace Semakula Ndugwa (c) Owek. Prof. Josephine Nambooze Kiggundu (d) Owek. David Semugabi Bakyayita (e) Owek. Victoria Serunjogi.

Ssabasajja yasiimye nti Abataka Abakulu b’Obusolya tebaalondebwenga kuba Baminisita.

Ssabasajja yasiimye basajjabe n’abazaana be olw’obuweereza bwabwe obw’obwannakyewa. Era yabagambye nti newankubadde nga bawummudde, asuubira nti bwanaabayita okuweereza nate Eggwanga lyabwe mu ngeri ng’eno oba endala yonna bajja kuba beetegefu okuliweereza nga bwebabadde bakola.

Owekitiibwa Katikkiro amaze okuwandiikira ba Minisita amabaluwa agabalonda ku buweereza. Abayozaayozezza olw’okulondebwa era abayise ku Lwokuna nga 4 April 2002, awamu naabo abaawumuziddwa, ku mukolo ogubasiibula era n’okwanjula ba Minisita abagya awamu n’enteekateeka eyakoleddwa,

Owekitiibwa Katikkiro naye,yeebazizza nnyo abasajja n’abazaana ba Kabaka abawumudde emirimu gya Ssabasajja olw’obuweereza bwaabwe obw’ettendo bwebakoze mu ngeri ey’obwannakyewa ate mu buzibu obungi, nebasobola okutuusa Obwakabaka bwaffe wano webutuuse nga butandise n’okutwesiimisa.

Ku kabaga akaategekeddwa okusiibula Baminisita bano, ku Lwokuna nga 4th April 2002, Katikkiro yategeezezza nti Baminisita bano tebaagobeddwa bugobwa. Nti mu kusooka Baminisita baalina okuba abangi kubanga tewaali ba masaza, tewaali ba magombolola, tewaali ba miruka etc. Naye kati ng’obwami obw’engeri eno weebuli, Ssabasajja yasiimye amagezi agaamuweebwa okukeendeeza ku Cabinet ye era n’obutawa Bataka bwa Minisita..

Wabula Katikkiro yagambye nti Baminisita abawummudde basaana okwebazibwa ennyo kubanga e Mengo tebaasangayo kantu. Naye kati buli muntu amanyi nti e Mengo eriyo Gavumenti era ng’ekola nnyo. Yayongeddeko nti Ssabasajja ajja kwongera okusaba basajja be n’abazaana be bano okuweereza Obuganda mu ngeri endala nga bwekinaaba kyetaagisizza.

Kamalabyonna yagenze mu maaso naagamba nti Mengo ejja kuba nzigule eri abo abandyagadde okuweereza Kabaka waabwe. Yasabaye Baminisita abapya beebuuze nga ku bano abawummudde kubanga bamanyi bingi.

Katikkiro yassambazze ebyalabikidde mu mpapula z’amawulire nti Baminisita abaawumudde, baagenze n’ebintu by’Obwakabaka ebyababadde mu ofiisi zaabwe. Yagambye nti tetusaanye kukonjera bannaffe bintu bitali bituufu. Kya kabi nnyo okuweebuula abo abakoze ebirungi ebingi ffenna byetulabyeko. Bwetukola tutyo kituswaza era tuba twezza ffekka emabega.

 

Ssabasajja Yeetaba Mu Mukolo Gw’okutukuza Omusumba Zziwa Joseph Owa Mityana Diocese

Ku Lwomukaaga nga 16 March, 2002, Ssabasajja Kabaka yeetaaba mu mukolo ogw’okutukuza Omusumba Omubeezi owa Kiyinda Mityana Diocese, Zziwa Joseph Anthony. Ssabasajja yawerekerwako Owekitiibwa Katikkiro Mulwanyammuli Ssemwogerere.

Abaategeka omukolo ogwo ogwali ogw’ekitiibwa ennyo, baayaniriza era nebeebaza Kabaka okusiima okugwetabamu era n’olw’okwogerako gyebali n’eri Obuganda.

 

Akakiiko Ka Ssabasajja Ak’ekiseera Ak’eby’ensimbi

Nga January 28, 2002, Ssabasajja yasiimye okuteekawo Akakiiko akeetongodde ak’ekiseera okulabirira ennyingiza n’ensaasaanya y’ensimbi z’Obwakabaka bwa Buganda.

Ba Memba abaalondeddwa ku Kakiiko kano be bano:

 Omw. A.B.K. Ntate Ssentebe Omw. E.L. Sendawula Mmemba Omuky. Eva Mukasa Mmemba.

Gyebuvuddeko Katikkiro Mulwanyammuli Ssemwogerere yasisinkana abakungu bano bonsatule mu ofiisi ye mu Bulange; era kuno kwe kwogera kwe gyebali:

“Okussaawo Akakiiko si kibi, kubanga ebyagendererwa bisuubirwa okugasa Obuganda. Bwewaba nga waaliwo ebitaagenda bulungi, ng’Akakiiko kano kassibwawo, ebyo bireme kutuziba maaso na kutugaana kulaba birungi ebiyinza okuva mu Kakiiko kano.

Olw’ensonga eyo, njagala okubakakasa nti nze, ne bannange bonna benkola nabo mu Gavumenti ya Ssabasajja, tuli beetegefu okukolagana n’Akakiiko nga bwemunaabanga mutusabye. Ofiisi ya Katikkiro, nzigule gyemuli, era mugende mutandikirewo emirimu egyabaweebwa.”

Abakungu n’Omuzaana abali ku Kakiiko, buli omu yabaako byayogera ku bigambo Ow’ekitiibwa Katikkiro byeyali yaakogera. Ebigambo byabwe bikwanagana bulungi n’ebya Ssentebe waabwe, Omuk. Ntaate, ebifunziddwa bwe biti:

“Tusanyuse nnyo, nnyo okubeera wano. Kituufu ddala, ebyaddiririra okulondebwa kwaffe ku Kakiiko, byatweraliikiriza ne tutya nti n’omulamwa gwako guyinza okubula.

Bwetwafuna ebbaluwa ya Katikkiro etuyita, twawulira obuwewufu mu mitima gyaffe.

Omulimu ogwatuweebwa, ogukwata ku nsimbi, muzibu era awatali buwagizi bwa Katikkiro ne Gavumenti gyakulembera, kyanditubeeredde kizibu okugutuukiriza obulungi.

Kasookanga tulondebwa, emyezi 2 egiyise, tetutandikanga mulimu. Bulijjo twebuuza nti tunaatandikira wa, era tutya?

Tumanyi nti Katikkiro alwana bwezingirire okugaziya enfuna ya Buganda, Federo, era n’amakubo amalala ag’omugaso eri Obwakabaka.

Era tumanyi nti buli Muganda yenna akola mu Gavumenti ya Ssabasajja, alina kuyita mu Kamalabyonna so ssi mu mulala yenna. Kaakati nga Kamalabyonna bwatukwatiddeko, omulimu gwaffe gujja kuba mwangu. Ka tugende tutandike.”

Nga tannabasiibula, Katikkiro yagamba abali ku Kakiiko nti:

« Eno ntandikwa, oluggi luggule. Tulina esuubi mu Kakiiko. Waliwo amakubo amalala getuyinza okuyitamu okuweereza Obuganda obulungi. Ago nago tujja gatunulamu.

Newankubadde kyenkoze tekyategekebwa bwekityo, ndowoozezza nti kibadde kisaana okukolebwa, kubanga bwetubeera awamu, kituyamba okutuuka ku buwanguzi. Nalowooza nti ssinga ensonga eno tugireka n’erambulukuka, Abaganda bandiyongobedde ne baggwamu amaanyi.

Nga mmaliriza, mbakulisa okulondebwa, mbeebaza okukkiriza n’okugumiikiriza, era mbaagaliza obuweereza obulungi”

 

Prof. Lule Nsereko Omubaka Wa Ssabasajja Mu Kenya Akyalira Katikkiro

Omubaka wa Ssabasajja mu Ssaza ly’e Kenya, Prof. Lule Nsereko Godfrey, yakyaddeko ewa Katikkiro gweyasanze omu Ofiisi ye mu Bulange, e Mengo, ku Lwokuna nga 21/04/2002. Yawerekeddwako Omumyuka we, Omuk. Mbowa Daudi, Omw. Kiyenje Edward ne Dr. Mayanja George naye nga yabeeranga Kenya, kyokka nga kati abeera kuno.

Prof. Lule mu alipoota ye, yategeezezza nti Abaganda abali e Nariobi bakendedde, abasinga baakomawo ku butaka. Naye abo abatono bakyaliyo, baagala nnyo Obuganda n’Obwakabaka, era babuwagira. Okukakasa kino, yakwasizza Owek. Katikkiro cheque ya Shs.3,200,000/= nga gwe mugatte ogwava mu satifiketi ezaatundibwa mu mwaka ogwa 2001. Prof. Lule Nsereko, yagambye nti ssente ezo zaaweebwayo ssi Baganda bokka wabula n’abamu ku Bannayuganda abalala abatali Baganda abali e Kenya.

Prof. Lule yeebazizza nnyo Katikkiro okukulembera obulungi Obuganda, okubugatta awamu n’okubutemera empenda ez’okubukulaakulanya nga tuyita mu BKDS. Ku lwa banne, yeeyamye okubeeranga omuwulize eri Obuganda ne Namulondo.

Katikkiro nga yeebaza ettu, Prof. Lule lyeyeetikka, yategeezezza nga bwetulina obwesige mu bantu ba Ssabasajja abali kuno n’ebweru olw’okulumirwa Obuganda. Yannyonnyodde nti enteeseganya zigenda mu maaso ne Pulezidenti Museveni okutuddiza ebintu byaffe n’okusasula Shs.900,000,000/= ezaasigala ku kawumbi keyatusuubiza okumaliriza Olubiri lw’e Mengo. Katikkiro yakubirizza Abaganda n’abantu abalala abali mu Buganda n’ebweru okwongera obuwagizi bwabwe.

Yasabye Prof. Lule atuuse okwebaza kwe eri banne ab’e Kenya, era naamusuubiza nti alipoota eno ajja kugituusa eri Ssabasajja.

 

Katikkiro Mulwanyammuli Yagguddewo Omwoleso Gw’ebifaananyi:

Katikkiro yagguddewo omwoleso gw’ebifaananyi ebisiige ogwakolebbwa Omw. Mutebi Fred, mu Uganda Museum, nga 28/02/2002

Mwami Mutebi, yannyonyodde Katikkiro nti bweyalaba ng’Abazungu bayaayanira ebifaananyi bye, naye naakenga nti biteekwa okuba nga birina ekirungi ekitali kya bulijjo ekiyinza okugasa Bannayuganda. Kyeyava agaana okubibaguza. Mutebi yeebazizza nnyo Kabaka okwagala ebisiige bye n’okubigulanga.

Katikkiro yeebazizza Mwami Mutebi olw’okulumirwa abavubuka ba Uganda n’okubasomesa okusiiga ebifaananyi, n’olw’okutonera Sabasajja Kabaka, Obuganda ne Katikkiro ebimu ku bifaananyi ebisiinga obulungi byeyasiiga.

Omukolo guno gwaliko ba Ambassador babiri: owa France n’owa Germany.

Katikkiro yawerekerwako Ow’ek. Mubiru Lwanga Tucker n’omu ku bawandiisi be.

 

Ab’ekibiina Kya Nkoba Za Mbogo Mu Mbale Islamic University

Ow’ek. J.C. Muyingo n’Owek. Kabuuza Mukasa, baakiikiridde Katikkiro ku mukolo gwa Bankoba za Mbogo ab’e Mbale Islamic University In Uganda, n’abamatendekero amakulu mu Buvanjuba bwa Uganda, lwe baakyusiza obukulembeze bw’Ekibiina kyabwe, era kwebaayaniririzaako bannakibiina abajja.

Ku mukolo gwe gumu, baayanjudde Akakiiko Akafuzi akapya era nga Ssentebe waako yajja okubakiikirira mu Lukiiko Olukulu olwa Buganda, nga Ssabasajja bweyabasuubiza.

Abayizi bonna baawera nga bwebajja okubeera bulijjo abawulize eri Obuganda ne Namulondo.

 

Bishop Yokana Mukasa Eyawummula Aweza Emyaka 60 Mu Bufumbo Obutukuvu:

Ku Lwomukaaga nga March 3, 2002, Katikkiro yeetabye mu kijjaguzo eky’emyaka 60, Omulabirizi eyawummula, Yokana Mukasa ne Mukyala we ab’e Mityana, gyebaakamala mu bufumbo obutukuvu.

Okusaba kwabadde mu Kanisa Lutikko e Namukozi, ate okugabula ne kubeera mu maka gabwe e Kijungute. Katikkiro yeyali omugenyi omukulu. Yeetikka n’obubaka bwa Ssabasajja obwalimu n’ente. Obubaka buno bwasanyukirwa nnyo.

 

Aba Covic Bakiika Ewa Katikkiro

Nga 06 March 2002, Ow’ek. Lutaaya Mukomazi, Minisita w’Eby’obulimi n’Obulunzi mu Gavumeti ya Ssabasajja yayanjulidde Katikkiro abagenyi ab’Ekibiina ekimanyiddwa nga COVIC abajja okwetaba mu lukung’ana lw’Ekibiina ekyo olwabadde mu Bulange.

Bannakibiina, bava mu nsi za njawulo: Sweden, Kenya, Tanzania ne Uganda. Ekibiina ekyo kigenderera okulongoosa n’okuddaabiriza Ennyanja Nalubaale, n’okulaba ng’eddamu okubeeramu ebyennyanja ebingi ebya buli kika, nga bwegwabanga edda.

 

Bassentebe Beeyanjulira Katikkiro Wa Buganda:

Ku lunaku Lwokutaano nga 15 March 2002, Katikkiro yakyazizza Bassentebe abaakalondebwa mu gamu ku magombolola agali mu Kampala City Council.

Abagole abajja mu Ofiisi ya Katikkiro okukiika be: Omw. Sserunjogi Charles, Ssentebe w’Eggombolola y’Omukulu w’e Kibuga, ne Mw. Kijjambu Deo, Ssentebe w’Eggombolola y’e Makindye.

Katikkiro yabakulisa olw’okulondebwa ku bukulembeze era naabeebaza olw’okwewaayo okuweereza Obuganda ne Uganda, ate nga bakyali bavubuka.

Katikkiro era yabawa amagezi okubeera abavumu, ate abamalirivu, abalina okulowooza ku bulungi n’okukulaakulana kw’abantu bebakiikirira. Yabagambye nti basaana okussa ennyo omulaka ku byetaago by’abantu abaabassaamu obwesige ne babawa obuwagizi bwaabwe. Yabakubiriza bulijjo okubeera abawulize eri Ssabasajja Kabaka wa Buganda.

Abagenyi beebazizza Katikkiro olw’ebirungi ebingi byakoledde Buganda ng’ali wamu n’abalala baakola nabo. Baamutegeeza nti bawagira nnyo ekiwandiiko kyeyafulumya ku Ssemateeka wa Uganda, n’ekirala ekigenderera okukulaakulanya Obwakabaka bwa Buganda, mu myaka kkumi egijja (BKDS). Baamusaba abalabire Ssabasajja Kabaka , era ne beeyama okubeeranga abawulize eri Obwakabaka ne Namulondo ne Uganda.

Katikkiro yabasibiridde entanda bweti: Basaana okubeera n’ebigendererwa, okulengera ewala ate n’okussa mu nkola ebyo byebaba bategese. Yabagambye nti newankubadde bavubuka, tebakyali bakulembeze ab’enkya wabula bakulembeze aba leero, nti n’olwekyo kibagwanidde okufaayo ennyo ku kuyigirizibwa kw’abaana n’abantu abalala mu bitundu byebakulembera.

Yabasuubiza okukolaganira awamu nabo era yabaagaliza obukulembeze obulambulukufu.

 

Ssentebe Omuggya Owa Mpigi District Ayanjulibwa Ewa Kamalabyonna:

Omw. Levi Zimbe yakyaddeko mu ofiisi ya Katikkiro e Bulange Mengo ku Lwokusatu nga 03 April 2002, ng’ekimuleese kwekwanjulira Kamalabyonna Ssentebe wa Mpigi District omugya Omw. Badru Kabega. Omw. Badru Kabega yeyadidde Levi Zimbe mu bigere ku bukulu buno.

Katikkiro yasanyukidde nnyo abagenyi be bano era naabategeeza nti bbo Bassentebe ba zi Districts, balina omulimu munene nnyo okuyamba okuteeka mu nkola Enteekateeka ya Buganda ey’ebyenkulaakulana ey’emyaka ekkumi egiggya (BKDS) mu bitundu byabwe.

Kamalabyonna yeebazizza Omw. Levi Zimbe olw’omulimu omulungi gwakoze naddala mu kudduukirira okwekulaakulanya kwa Buganda. Yasabye Ssentebe omugya okukolaganira awamu ne Zimbe okumaliriza ebyo Zimbe byabadde atandiseewo.okutwala mu maaso ebyo ebibadde tebinnaba kuggwa.

Mu kwogera kwe Ssentebe omugya, yeeyamye okukolaganira awamu n’Obwakabaka bwa Buganda era n’okutuukiriza ebyo byateekeddwa okukolera ekitundu kye nga Ssentebe wa Mpigi District.

 

Okufa Kwa Jjajja Wa Ssabasajja :

Jajja wa Ssabasajja Kabaka, Naalima Nakabugo Grace yafa nga 18 March 2002 Omugenzi yafiira mu Dwaliro e Mulago gyeyali yaakamala ennaku entono. Olumbe lwali lumulumidde ebbanga gwanvuko. Katikkiro yeetaba mu kumusaba, okwategekebwa mu Kanisa Lutikko e Namirembe.

 Ku lwa Buganda ne ku lulwe, Katikkiro, yayogera eri abakungubazi n’asaasira nnyo Ssabasajja Kabaka. Katikkiro era yasaasira n’ab’enju ya Kisosonkole n’eya Kkulubya, Ekanisa y’e Namirembe, abaana, ab’oluganda n’ab’emikwano olwokufiirwa Mukyala Naalima mu kaseera akatono ennyo nga ne bba, Omw. Nalima, yakamala okufa. Yasabira omugenzi awummule mirembe ate n’abaana Mukama abagumye.

 

Return to: | Top of this page | Main News Page | Buganda Home Page |